Afbraak van de ozonlaag

Wat is ozon?

De ozonlaag is een laag in de atmosfeer die zich tussen de 19 en 48 kilometer boven de aarde bevindt. De ozonconcentratie kan daar meer dan 10 deeltjes per miljoen zijn. Ozon ontstaat door de reactie van zuurstof met zonlicht. Dit proces vindt al miljoenen jaren plaats, maar stikstofverbindingen die natuurlijk aanwezig zijn in de atmosfeer hebben de hoeveelheid ozon stabiel weten te houden. Op de aarde zou een grote ozonconcentratie schadelijk voor de mens zijn. In de atmosfeer daarentegen is ozon een voorwaarde voor leven op aarde. Ozon houdt namelijk de schadelijke ultraviolette straling van de zon tegen.

CFK’s

In de jaren ’70 van de twintigste eeuw ontdekten wetenschappers dat een stof die lange tijd in koelkasten werd gebruikt een mogelijk gevaar voor de ozonlaag vormden. Dit waren chloorfluorcarbonaten, beter bekend als CFK’s. Als CFK’s vrijkomen, stijgen ze op en worden ze afgebroken door zonlicht. Het chloor reageert met en vernietigt het ozon. Elke CFK-molecuul vernietigd 100.000 ozonmoleculen. In veel landen zijn CFK’s daarom verboden. Behalve CFK’s kunnen ook broomhalogenen en salpeterachtige oxiden uit kunstmest de ozonlaag afbreken. De afbraak van de ozonlaag heeft een aantal consequenties voor het leven op aarde. Huidkanker en staar kunnen toenemen, bepaalde gewassen kunnen beschadigen, en de hoeveelheid plankton zal afnemen. De afname van de hoeveelheid planten en plankton kan leiden tot een toename van de hoeveelheid koolstofdioxide (CO2) in de atmosfeer. Dit heeft op zijn beurt consequenties voor het klimaat op aarde.

Het gat in de ozonlaag

In het begin van de jaren ’80 ontdekten wetenschappers een ‘gat’ in de ozonlaag boven Antarctica. Het gat is niet letterlijk een gat, maar een plek waar de concentratie ozon lager is dan elders. Het gat ontstaat tijdens de lente op de zuidpool en houdt enkele maanden aan voordat de concentratie ozon weer toeneemt. Onderzoek met hoogteballonnen en weersatellieten toonde aan dat het percentage ozon boven het Antarctische gebied over het algemeen aan het afnemen is.

Internationale afspraken

Het Montréal Protocol, een verdrag voor de bescherming van de ozonlaag, werd in 1987 door 36 landen ondertekend en geratificeerd. In 1989 stelde de Europese Unie een algeheel verbod op het gebruik van CFK’s in. Ook de Verenigde Staten gingen hiermee akkoord. In 1995 besloten honderd landen om de productie van de pesticide methylbromide geleidelijk stop te leggen. In 2000 zou methylbromide 15 procent van de afbraak van de ozonlaag voor zijn rekening hebben genomen. In 2010 moet het gebruik van CFK’s aan een eind zijn gekomen. Hydrochloorfluorcarbonaten (HCFK’s), die de ozonlaag minder schade berokkenen, worden tot 2020 getolereerd als substituut voor de verboden CFK’s. Om de ozonafbraak te volgen, lanceerde de NASA in 1991 de Upper Atmosphere Research Satellite. Op 600 kilometer hoogte meet het ruimtevoertuig ozonvariaties op verschillende hoogten in de atmosfeer.