3. De Deltawerken

3.1 De Deltacommissie

The Deltaworks
Video: The Deltaworks
Op 21 februari 1953, twintig dagen na de Watersnoodramp, werd er een Deltacommissie geïnstalleerd. Deze commissie gaf adviezen om de veiligheid in het Deltagebied duurzaam te verhogen. Hoe veilig het gebied ook moest worden, de Nieuwe Waterweg en de Westerschelde moesten open blijven vanwege het economische belang van de havens van Rotterdam en Antwerpen. De Deltacommissie bracht uiteindelijk vijf adviezen uit die op 18 oktober 1955 resulteerden in het Deltaplan. Het plan zou in 25 jaar uitgevoerd worden waarbij de kosten waren beraamd op ongeveer 1,5 tot 2 miljard gulden (ongeveer 680 tot 900 miljoen euro). Om de bouw van de dammen goed te regelen werd in 1959 de Deltawet aangenomen. De verschillende onderdelen van de Deltawerken konden niet tegelijkertijd worden voltooid. Rijkswaterstaat koos er dan ook voor om een logische volgorde aan te houden: van klein naar groot en van eenvoudig naar ingewikkeld. Ook hield Rijkswaterstaat er rekening mee dat de veiligheid tegen stormvloeden zo snel mogelijk verkregen werd.


3.2 De Dammen

3.2.1 Caissons

So-called Phoenix Caissons are dragged to their destination "Veerse Gat" where they will be lowered to form parts of the dam.
Video: Caissons Veerse Gat finished
Het maken van de dammen in de geulen was zeer problematisch omdat door de hoge stroomsnelheid van het water, het zand en de stenen die de dam moesten vormen wegstroomden. Daarom werd gebruik gemaakt van een nieuwe techniek; de Phoenix Eenheids Caissons. Dit waren grote holle betonnen dozen, die precies tegen elkaar in de watergeul geplaatst konden worden en zo samen een dam vormden. Tijdens het transport naar de geul werden de caissons tijdelijk afgesloten door houten schotten. Eenmaal aangekomen op de plaats van bestemming werden de caissons afgezonken en de houten schotten verwijderd. Alle caissons werden op deze manier één voor één naast elkaar gelegd en afgezonken. De dam had aanvankelijk nog een open karakter waarbij het zeewater van eb en vloed nagenoeg ongehinderd door de holle caissons heen en weer kon stromen. Nadat de ruimte tussen de caissons was opgevuld met zand en grind en de caissons nog verder verzwaard waren met stenen en zand, werden de schuiven gesloten. Met het neerlaten van de schuiven werd in één klap de zeearm afgesloten en kon men de dam voltooien. De Veersegatdam, en delen van de Grevelingendam, Volkerakdam en Brouwersdam zijn met deze techniek voltooid. 


3.2.2 Kabelbaan

Constructing the final 2 parts of the dam by creating a static dam between the Sluice-complex and the
Video: Final fase Haringvliet
Voor sommige stukken van de dammen bleken de caissons niet de geschikte methode om de geul te dichten. Daarom werd een revolutionaire techniek gebruikt: via een kabelbaan werden grote betonblokken van wel 2,5 ton in het water gestort. Men ontwikkelde gondels die wel 15 ton materiaal mee konden nemen. Met behulp van grijpers konden de betonblokken onder de cabine worden gehangen. Na het storten van de enorme betonblokken werd de dam opgevuld met zand zodat er geen water meer doorheen kon stromen. Deze techniek is toegepast bij de Grevelingendam, Haringvlietdam en Brouwersdam.

3.3 Van Zout naar Zoet

Waar eerst het zeewater nog ongehinderd heen en weer kon stromen, kwam het water achter de dammen nu tot stilstand. De getijdenwerking verdween, zout water veranderde in zoet. Dit had grote gevolgen voor de natuur. Zoutwatervissen en planten stierven en vogels trokken weg. Bepaalde delen die altijd onder water liepen, kwamen droog te staan. Andere delen die anders bij eb droogvielen, stonden nu altijd onder water.


3.4 Oosterscheldedam wordt kering

Storm Surge Barrier in action!
Stormsurgebarrier
Oorspronkelijk was men van plan de Oosterschelde af te dammen. Het water achter de dam zou dan langzaam zoet worden. Er ontstond echter al snel een grote weerstand tegen deze ingreep. Het unieke zoutwatermilieu in de Oosterschelde zou de dupe worden van de vergrote veiligheid. In 1976 kwam men met een alternatief: de 'Oosterscheldedam' zou een kering worden, die slechts bij extreme waterstanden gesloten zou hoeven worden. Het unieke zouterwatermilieu, de mossel- en oesterteelt en de getijdenwerking zouden daarmee in stand blijven.
De stormvloedkering, met een totale lengte van 3 km, zou bestaan uit 65 voorgefabriceerde betonnen pijlers, waartussen 62 stalen schuiven werden geïnstalleerd. De bodem waarop de kering geplaatst werd was aanvankelijk veel te slap. Om de bodem te verstevigen werden een aantal werkzaamheden uitgevoerd, waaronder het leggen van met grint gevulde kunststof matten op de plekken waar de kering zou komen te staan.
Water flows back into the North-Sea
Storm Surge Barrier Oosterschelde
De pijlers waren de belangrijkste elementen van de dam. De 65 pijlers waren ieder tussen de 30,25 en 38,75 meter hoog en wogen maximaal 18.000 ton. De plaatsing van de pijlers was een precisiewerk en kon alleen plaatsvinden als de stroming zo klein mogelijk was: bij de kentering van de getijden. De pijlers werden opgehoogd met opzetstukken, waaraan vervolgens de schuiven werden gemonteerd. Uiteindelijk werd de Oosterscheldekering de grootste kering ter wereld. De kosten van een kering waren wel aanzienlijk hoger dan van een dam: 2,5 miljard euro was nodig om de kering te voltooien. Op 4 oktober 1986 werd de Oosterscheldekering door koningin Beatrix feestelijk geopend. 

3.5 Maeslantkering

Closed Maeslantkering seen from the sky
Maeslantkering
Aanvankelijk dacht men dat met de Oosterscheldekering de Deltawerken voltooid waren. Echter, dijkverhogingen langs Nieuwe Waterweg zouden niet voldoende bescherming bieden aan de omringende gebieden, waaronder Rotterdam. Daarom schreef het Ministerie voor Verkeer en Waterstaat een prijsvraag uit voor de bouw van nog een stormvloedkering. Deze kering zou in de Nieuwe Waterweg komen te liggen. Gezien het feit dat dit de belangrijkste aanvaarroute is richting de haven van Rotterdam, mocht de kering de scheepvaart niet belemmeren; alleen in uitzonderlijke gevallen zou de kering gesloten mogen worden. Het winnende ontwerp omvatte twee gebogen stalen deuren die afgezonken werden op een drempel in de vaargeul. De Maeslantkering is de enige stormvloedkering in de wereld met zulke grote beweegbare onderdelen; de waterkerende deuren zijn elk 240 meter lang. Onder normale omstandigheden staan de deuren helemaal open, opgeborgen in een dok langs het water, zodat de scheepvaart toegang heeft tot de haven van Rotterdam. Bij stormvloed worden de waterkerende deuren afgesloten. De ronde vorm van de deuren zorgt ervoor dat zij bestand zijn tegen de kracht van het water tijdens een storm. Op zaterdag 10 mei 1997 vond de officiële ingebruikstelling plaats van de Stormvloedkering Nieuwe Waterweg bij Hoek van Holland. Dankzij deze stormvloedkering zijn ruim één miljoen mensen in Zuid-Holland beschermd tegen de zee. 

Philips Dam - Krammer SluizenZandkreek DamMaeslant Kering
Oosterschelde KeringVeersegat DamHaringvlietsluizen

3.6 Belang van de Deltawerken

Met de ingebruikname van de Maeslantkering waren de Deltawerken eindelijk voltooid. Het enorme project had echter wel veel meer gekost dan de geschatte 680 tot 900 miljoen euro. Totaal hebben de deltawerken bijna 5 miljard euro gekost.
Behalve een verkorting van de totale lengte aan zeewerende dijken met 700 km, hebben de Deltawerken nog meer voordelen. Ten eerste is de zoetwatervoorziening voor de landbouw een stuk beter geregeld. Daar komt bij dat de hele waterhuishouding in het Deltagebied er op vooruit is gegaan. De aanleg van de Deltawerken is bevorderlijk voor de mobiliteit en goed voor het binnenvaartscheepsverkeer. Tenslotte zijn de Deltawerken ook van invloed geweest op ontwikkelingen op het gebied van economie, recreatie en natuur. Een aantal natuurgebieden zijn onherstelbaar aangetast, maar op andere plekken zijn er andere natuurwaarden behouden of voor in de plaats gekomen.
De Deltawerken staan wereldwijd model voor een technologische ontwikkeling waarbij veiligheid van mens en natuur centraal staan. Daarbij is in Nederland een steeds bredere kijk op deze veiligheid en water ontstaan. De Deltawerken vormen een uniek compromis tussen veiligheid, economie, recreatie en natuur.
 
De voltooiing van de Deltawerken betekent voor Nederland echter niet een verslapping van de aandacht op watermanagement gebied. Nederland staat voor nieuwe uitdagingen. Klimaatverandering vraagt om een fundamentele bezinning op een duurzame, voor toekomstige generaties, leefbare inrichting van Nederland. Ook droogte, verzilting, bodemdaling en eisen aan waterkwaliteit en ecologie vragen om nieuwe aanpakken. Om verantwoord om te kunnen gaan met deze uitdagingen zal Nederland nu en in de toekomst blijven investeren in een duurzaam deltasysteem tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten.